Giao tiếp mắt là một phần tự nhiên trong tương tác xã hội, nhưng với nhiều trẻ có dấu hiệu tự kỷ, việc nhìn vào mắt người khác lại gây ra sự khó chịu, thậm chí là hoảng sợ. Điều này khiến nhiều cha mẹ lo lắng, không hiểu vì sao con lại tránh né ánh nhìn dù được gọi tên hay trò chuyện. Trong bài viết này, Edunow sẽ giúp phụ huynh hiểu rõ: vì sao trẻ tự kỷ không giao tiếp mắt, điều này ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển của trẻ và cách can thiệp giáo dục đặc biệt để cải thiện hành vi giao tiếp mắt.
Vì sao trẻ tự kỷ không giao tiếp mắt?
Trẻ không cảm thấy thoải mái khi giao tiếp mắt
Không giống như trẻ phát triển điển hình, nhiều trẻ tự kỷ cảm thấy ánh mắt người khác là một nguồn kích thích quá mạnh. Nhìn vào mắt người đối diện, đặc biệt trong tình huống tương tác xã hội, có thể khiến trẻ cảm thấy áp lực, căng thẳng hoặc rối loạn. Một số trẻ còn chia sẻ rằng việc nhìn vào mắt giống như bị “tấn công” hoặc “bị kiểm soát”.
Hệ thống xử lý thông tin xã hội khác biệt
Trẻ tự kỷ thường có khó khăn trong việc giải mã cảm xúc và ý định qua nét mặt, ánh mắt. Khi giao tiếp mắt không giúp ích trong việc hiểu người đối diện, trẻ có xu hướng tránh nhìn để giảm tải thông tin.
Thiếu động lực xã hội
Trẻ tự kỷ có thể không coi trọng giao tiếp xã hội như những trẻ khác. Điều này khiến ánh mắt – vốn là một phần của giao tiếp xã hội – không quan trọng với trẻ. Do đó, trẻ không nhìn vào mắt người khác không phải vì chống đối, mà đơn giản là trẻ không thấy cần thiết.
Trẻ tự kỷ không giao tiếp mắt ảnh hưởng gì đến sự phát triển của trẻ?
Tránh giao tiếp mắt có thể dẫn đến một loạt khó khăn trong các khía cạnh phát triển:
- Khó khăn trong phát triển ngôn ngữ: Vì trẻ không nhìn vào người nói, trẻ sẽ bỏ lỡ nhiều tín hiệu phi ngôn ngữ như khẩu hình miệng, nét mặt, cử chỉ – những yếu tố giúp học nói hiệu quả.
- Hạn chế khả năng kết nối xã hội: Giao tiếp mắt là bước đầu để xây dựng mối quan hệ. Nếu trẻ không thể thực hiện được điều này, trẻ sẽ khó kết bạn hoặc duy trì tương tác xã hội.
- Cản trở khả năng học tập nhóm: Trong môi trường lớp học, giao tiếp mắt giúp trẻ hiểu khi nào đến lượt mình, khi nào cần chú ý… Trẻ thiếu kỹ năng này dễ bị cô lập hoặc bỏ qua.
Sai lầm thường gặp khi cha mẹ cố dạy con giao tiếp mắt
Nhiều cha mẹ lo lắng và cố ép trẻ phải nhìn vào mắt bằng những cách như:
- La mắng hoặc ép buộc con phải nhìn vào mắt khi nói chuyện.
- Giữ mặt con để ép trẻ nhìn thẳng.
- Lặp đi lặp lại yêu cầu “nhìn mẹ”, “nhìn cô giáo” mà không có chiến lược đi kèm.
Điều này không những không hiệu quả mà còn khiến trẻ thêm sợ ánh mắt và gia tăng hành vi chống đối hoặc rút lui.
Nguyên tắc giáo dục đặc biệt trong can thiệp giao tiếp mắt
Tại Edunow đã triển khai các chương trình can thiệp giao tiếp mắt dựa trên nguyên tắc:
Không ép buộc, tạo môi trường an toàn
Giao tiếp mắt được dạy trong bối cảnh chơi tự nhiên, không tạo áp lực. Mỗi trẻ có ngưỡng cảm giác riêng, nên việc can thiệp cần tôn trọng mức độ thoải mái của trẻ.
Kết hợp kỹ thuật tăng cường tích cực
Khi trẻ chủ động nhìn vào mắt, dù chỉ thoáng qua, giáo viên lập tức củng cố bằng lời khen, nụ cười, hoặc món đồ yêu thích. Nhờ vậy, trẻ cảm thấy hành vi nhìn mắt là tích cực và đáng lặp lại.
Dạy kỹ năng theo từng bước nhỏ
Thay vì yêu cầu trẻ “phải nhìn vào mắt khi nói chuyện”, giáo viên sẽ chia nhỏ kỹ năng:
- Nhìn mặt người khác khi chơi.
- Nhìn mắt thoáng qua trong 1-2 giây.
- Giao tiếp mắt khi đưa – nhận đồ vật.
- Giao tiếp mắt khi gọi tên hoặc khi đến lượt.
Sử dụng phương pháp can thiệp có cấu trúc
Một số mô hình đã được chứng minh hiệu quả trong dạy giao tiếp mắt, gồm:
- ABA (Phân tích hành vi ứng dụng): Sử dụng hệ thống phần thưởng rõ ràng, từng bước cụ thể.
- DTT (Discrete Trial Training): Tập trung vào dạy lặp đi lặp lại trong khoảng thời gian ngắn.
- Floortime: Can thiệp qua chơi và tương tác cảm xúc để trẻ chủ động kết nối ánh nhìn.
- ESDM (Early Start Denver Model): Áp dụng trong độ tuổi 12 tháng – 4 tuổi, khuyến khích trẻ giao tiếp mắt thông qua các trò chơi chia sẻ niềm vui.
Cách hỗ trợ trẻ giao tiếp mắt tại nhà
Phụ huynh hoàn toàn có thể đồng hành cùng con tại nhà qua những cách đơn giản nhưng hiệu quả sau:
Tận dụng khoảnh khắc chơi
- Khi chơi đồ chơi trẻ yêu thích, cha mẹ giữ món đồ gần mặt mình, để trẻ buộc phải nhìn lên để nhận được đồ.
- Dùng trò chơi có yếu tố bất ngờ như: “Ú òa”, “Giấu đồ – tìm lại”… để tạo động lực nhìn mặt người chơi.
Gọi tên kết hợp hành động
- Gọi tên con, chờ 2–3 giây để trẻ phản ứng, rồi cúi thấp xuống ngang tầm mắt.
- Khi trẻ nhìn, dù thoáng qua, hãy mỉm cười, vỗ tay, khen ngợi.
Giao tiếp mắt khi đưa đồ dùng
Trước khi đưa món đồ (nước, bánh…), đợi ánh mắt trẻ hướng về bạn rồi mới đưa. Nếu trẻ không nhìn, giữ yên đồ và chờ đợi vài giây.
Duy trì ánh nhìn gần gũi – không áp lực
- Tránh yêu cầu trẻ “nhìn vào mắt mẹ” trực tiếp.
- Thay vào đó, tạo tình huống hấp dẫn để trẻ tự nhiên nhìn bạn.
Top 10 bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ dễ áp dụng tại nhà
khi trẻ tự kỷ không giao tiếp mắt thì bạn cần thử các trò chơi sau tại nhà để tương tác với bé.
Trò chơi “Bong bóng mắt”
- Dụng cụ: Một lọ bong bóng xà phòng.
- Cách làm: Cầm lọ bong bóng trước mặt, đợi đến khi trẻ nhìn vào bạn thì mới thổi bong bóng. Nếu trẻ nhìn chỗ khác, ngừng lại. Điều này giúp trẻ hiểu rằng việc giao tiếp mắt giúp hoạt động yêu thích diễn ra.
Dùng món ăn yêu thích
- Cầm món ăn trẻ thích ngang tầm mắt của bạn, ví dụ như chiếc bánh quy.
- Chỉ đưa món ăn cho trẻ khi trẻ nhìn vào mắt bạn trong 1–2 giây.
- Khen ngợi trẻ ngay khi trẻ thực hiện
Trò chơi giấu mặt – bất ngờ
- Dùng tay che mặt, sau đó mở ra cùng câu nói vui: “Ú òa!”
- Trẻ sẽ dần học cách chờ đợi ánh mắt của bạn và nhận ra khuôn mặt là nơi thể hiện cảm xúc.
Chơi bắt chước biểu cảm
- Nhìn vào mắt trẻ và làm những biểu cảm như cười, buồn, chu môi.
- Khuyến khích trẻ bắt chước và nhìn bạn để học cách thể hiện cảm xúc.
Trò chơi “mắt – tay – miệng”
- Khi trẻ nhìn vào mắt bạn, bạn đồng thời dùng tay chỉ đồ vật và phát âm tên gọi của chúng.
- Trẻ dần học được rằng ánh mắt kết nối thông tin với hành động và lời nói.
Dùng gương
- Cho trẻ soi gương cùng bạn, luyện nhìn vào mắt nhau thông qua hình ảnh phản chiếu.
- Tạo cảm giác vui vẻ, ít áp lực hơn so với nhìn trực tiếp.
Kể chuyện tranh
- Ngồi đối diện trẻ, cầm sách ở ngang tầm mắt của bạn.
- Đưa tay chỉ tranh, dừng lại khi trẻ nhìn vào mắt bạn, rồi tiếp tục kể.
- Dần dần, trẻ sẽ hiểu việc nhìn vào người kể chuyện là một phần của việc lắng nghe.
Chơi với đồ chơi yêu thích
- Dùng đồ chơi yêu thích của trẻ để tạo cơ hội giao tiếp.
- Khi trẻ muốn món đồ, bạn đợi trẻ nhìn vào mắt trước khi đưa.
Bài tập “nhìn rồi chạm”
- Đưa ra hai lựa chọn đồ chơi, yêu cầu trẻ nhìn bạn trước khi chạm vào món muốn lấy.
- Củng cố hành vi bằng lời khen ngợi tích cực.
Bài tập “giao tiếp trong khi hát”
- Hát những bài quen thuộc, nhưng dừng lại ở đoạn giữa để chờ trẻ nhìn vào bạn.
- Khi trẻ nhìn, tiếp tục hát. Đây là cách rất hay để dạy trẻ chờ đợi và giao tiếp mắt trong hoạt động có cấu trúc.
Thì đây là dấu hiệu cảnh báo rối loạn phổ tự kỷ. Lúc này, cha mẹ nên cho trẻ đến trung tâm Edunow trung tâm dạy trẻ tự kỷ Đà Nẵng để được đánh giá chuyên môn bởi giáo viên giáo dục đặc biệt để có hướng can thiệp phù hợp. Với bài viết trẻ tự kỷ không giao tiếp mắt và cách dạy, hy vọng với bài viết của Edunow sẽ giúp ích được cho bạn.
